Темір шығыршықтар бір-біріне кезек жалғанады. Бір қарағанда, бүгін жасалып жатқан бұл сауыттың бірнеше ғасыр бұрын жауынгер үстінде болған үлгіден айырмасы жоқтай көрінеді. Бірақ әр шығыршықтың артында сағатқа созылған еңбек қана емес, жоғалған тарихты қайта құрастыру талпынысы жатыр.
Елжас ұсынған сурет
Бұл сауытты жасап отырған – Елжас Жағалбай. Ол сауытшылықпен ұзақ жылдан бері айналысып келе жатқан кәсіби ұста емес. Қазақ жауынгерінің қорғаныс жарағына 2025 жылдың соңында ғана қызыға бастаған. Содан бері бір сауытты өз қолымен жасап шықты. Аз уақыттың ішінде бірнеше шебермен байланыс орнатып, тарихи үлгілерді зерттеуге кіріскен.
Қызығушылықты оятқан «Дарабоз»
Елжастың сауытқа ден қоюына Қабанбай батыр туралы «Дарабоз» романы әсер еткен.
«Романда жекпе-жек өнері мен жауынгердің сауыт киген бейнесі жақсы ашылған. Маған қатты әсер етті. Сауытқа деген қызығушылығым сол кітаптан басталды», – дейді Елжас.
Көркем шығармада суреттелген батыр бейнесі оны қазақ жауынгерлерінің шын мәнінде қандай сауыт кигенін іздеуге жетелеген. Алғашында ол интернеттен ақпарат қарап, TikTok пен басқа да платформалардан сауыт жасайтын ұсталарды іздей бастайды.
Кейін бес-алты шебердің басын қосып, WhatsApp желісінде ортақ топ ашқан. Қазір олар жасаған бұйымдарын көрсетіп, материал таңдау, темірді өңдеу және сауытты құрастыру тәсілдері жөнінде бір-бірімен тәжірибе алмасады.
«Ұсталарды интернеттен таптым. Сөйлесіп, ортақ топ құрдық. Қазір бір-бірімізге ақыл-кеңес беріп отырамыз. Өзім үйренген дүниелерді де өзгелермен бөлісуге тырысамын», – дейді ол.
Арнайы мектебі мен жүйелі оқыту бағдарламасы жоқ ортада мұндай шағын қауымдастық шеберлер үшін тәжірибе жинаудың бір жолына айналған.
Алғашқы сауытын сатып алған
Елжастың қолына түскен алғашқы сауытты өзі жасамаған. Ол Қытайдан темір пластиналардан құрастырылған дайын сауыт сатып алған. Ол оны көбе сауыт деп атайды.
Елжас ұсынған сурет
Елжас бұл сауытты Наурыз мерекесінде киіп шыққан. Көшедегі адамдардың ықыласы тарихи киімге қызығушылықтың бар екенін көрсеткен.
«Адамдар тоқтамай суретке түсті. Сауыт көпшіліктің назарын бірден аударды», – дейді Елжас.
Алайда дайын сауытты киіп көру мен оны өз қолыңмен жасау екі бөлек дүние еді. Елжас кейін қорғаныс киімінің құрылысын тереңірек зерттеп, алғашқы және әзірге жалғыз сауытын жасауға кірісті.
Екі айға созылған жұмыс
Елжас өзі жасаған сауытты берен сауыт деп атайды. Орыс тіліндегі деректерде кездесетін «бахтерец» атауының орнына қазақша «бектер» сөзін қолданған дұрыс деп есептейді.
Қазақтың тарихи және эпостық мәтіндерінде «бектер», «берен», «көбе», «кіреуке», «зере», «бадана», «торғауыт» секілді сауыт атаулары кездеседі. Кейбір деректерде «бектер» жағасы бар қорғаныс сауыты немесе жеңсіз сауыт мағынасында түсіндіріледі.
Елжас ұсынған сурет
Елжас сауытты екі ай бойы негізгі жұмысынан кейін жасаған. Күн сайын шамамен бір-екі сағатын темірді дайындауға, сымды өңдеуге және бөлшектерді біріктіруге жұмсаған.
«Сауытқа темір мен сым қажет болды. Екі ай бойы жұмыстан келгеннен кейін бір-екі сағатымды соған арнадым», – дейді ол.
Дайын сауыттың салмағы бес-алты келіге жуықтаған. Оның үстіне бұл жеңсіз нұсқа. Жең, мойын және дененің басқа бөліктерін қорғайтын қосымша бөлшектер жалғанса, салмағы бұдан да артуы мүмкін.
Сырт көзге сауыт ұсақ бөлшектерден құралған қарапайым темір киім тәрізді көрінеді. Бірақ әр шығыршықты жеке дайындап, бір-біріне дұрыс жалғау табандылықты қажет етеді. Бір жердегі әлсіз байланыс сауыттың тұтас қорғаныс қабілетіне әсер етуі ықтимал.
Елжас дайын бұйымның беріктігін балта, найза немесе пышақпен соққы жасау арқылы тексеретінін айтады.
«Мен үшін әдеміліктен бұрын тарихи дәлдік маңызды. Фантастиканы ұнатпаймын. Шын өмірде қандай болса, сондай етіп жасау – менің принципім», – дейді ол.
Бірақ бірнеше ғасыр бұрын қолданылған сауытты бүгін дәлме-дәл қалпына келтіру үшін шебердің ниеті мен қол икемі жеткілікті ме?
Қазақ сауыты бір дәуірдің ғана мұрасы емес
Суретші, этнограф-қарутанушы Қалиолла Ахметжанның айтуынша, қазақтың қорғаныс жарақтарын өзге түркі және көшпелі халықтардың әскери мәдениетінен бөліп қарастыру дұрыс емес.
Қалиолла Ахметжан, сурет painters.kz-тен алынды
Қазақ халқы сақ, ғұн, түркі, қыпшақ және Алтын Орда дәуірлерінен жалғасқан әскери дәстүрдің көптеген ерекшелігін сақтап қалған. Бірақ сауыт түрлері әр кезеңдегі материалдық мүмкіндікке, соғыс тактикасына және қарудың өзгеруіне қарай жаңарып отырған.
«Сақтардың, ғұндардың, түркілердің, қыпшақтардың және Алтын Орда дәуіріндегі сауыттардың арасында айырмашылықтар бар. XVI ғасырдан бастап қазақ ұлтын құраған ру-тайпалардың сауыттары да соғыс тактикасы мен отты қарудың пайда болуына байланысты өзгерді», – дейді Қалиолла Ахметжан.
Оның айтуынша, XV–XVII ғасырларда ауыр қаруланған атты әскер қолданылғандықтан, берен және көбе секілді ауыр сауыт түрлері болған. Олар бұрынғы түркі және Алтын Орда дәуіріндегі қорғаныс жарақтарының жалғасы саналады.
Кейін соғыс алаңында отты қарудың таралуы ауыр сауыттың маңызын азайтқан. XVII–XIX ғасырларда қазақтар кіреуке сауытты және бірнеше қабат матадан тігіліп жасалатын қаттама сауытты да қолданған.
Алайда ауыр сауыттардың тұтас түпнұсқалары бүгінге дейін жетпеген.
«Қаншама ғасыр өтіп кетті. Ауыр сауыт түрлерінің сақталған тұтас үлгілері жоқ. Ал кіреуке сауыттың әртүрлі үлгілері Қазақстанның және шетелдің көптеген музейінде сақталған», – дейді ғалым.
Бұл қазіргі шеберлердің жұмысын қиындатады. Олар дайын сауыттың толық сызбасына емес, музейдегі жекелеген бұйымдарға, археологиялық қалдықтарға, жазба және бейнелік деректерге сүйенуге мәжбүр.
Реконструкция үшін интернет жеткіліксіз
Елжас сауытқа қатысты мәліметті негізінен интернеттен іздейді. Музейдегі үлгілерді, шолу видеоларын және тарихи реконструкцияларды қарайды. Ол Еуразия халықтарының қару-жарағын зерттеген Леонид Бобров пен Михаил Гореликтің еңбектеріне назар аударғанын айтады.
«Сауытқа қызыға бастағалы бері күн сайын жаңа нәрсе үйреніп келемін. Интернеттен түрлі шолу көремін, музей үлгілерін қараймын, тарихи реконструкцияларды зерттеймін», – дейді Елжас.
Алайда Қалиолла Ахметжан тарихи бұйымды қайта жасау кезінде бір ғана дереккөзге сүйенуге болмайтынын ескертеді.
Оның сөзінше, бірінші кезекте жазба деректер, ауыз әдебиеті, өнер ескерткіштеріндегі бейнелер, археологиялық олжалар және музейлерде сақталған бұйымдар кешенді түрде зерттелуі керек.
«Деректерді бір-бірімен салыстырып, сабақтастыра қарастыру қажет. Қару-жарақты өте жақсы білу керек, ғылыми зерттеу жүргізу керек. Бұл оп-оңай жасалатын дүние емес», – дейді этнограф.
Ғалым қазіргі шебер жасаған кез келген сауытты тарихи реконструкция деп атауға болмайтынын атап өтті. Оның пікірінше, реконструкция – сыртқы пішінді ұқсату ғана емес, ғылыми тұрғыда дәлелденген үлгіні қалпына келтіру.
«Тарихи реконструкция дегеніміз – өте жоғары деңгейде атқарылатын ғылыми еңбек. Темір соғу немесе зергерлік шеберлік қана жеткіліксіз. Шебер бұйымның тарихын, археологиялық және музейлік материалдарды, жазба және бейнелік деректерді зерттеуі керек. Сонда ғана оны тарихи реконструкция деп атауға болады», – дейді Қалиолла Ахметжан.
Ал мұндай зерттеусіз жасалған зат, оның пікірінше, тарихи бұйымға ұқсатып жасалған көркем дүние болып қана қалады.
Бұл талап Елжастың жұмысын жоққа шығармайды. Керісінше, оның алғашқы сауытын дайын реконструкциядан гөрі тарихты зерттеуге бастайтын тәжірибелік қадам ретінде бағалауға мүмкіндік береді.
Экрандағы қазақ жауынгері
Елжас тарихи фильмдердегі қазақ жауынгерлерінің бейнесіне де сын көзбен қарайды. Оның пікірінше, отандық кинода жауынгерлердің қорғаныс киіміне жеткілікті көңіл бөлінбейді.
«Қате өте көп. Ең бастысы, кей фильмде қазақ жауынгерлері сауыт кимейді. Қасым хан туралы “Ұлы дала таңы” фильміндегі үлгілер тәуірлеу. Меніңше, тарихи кинодағы ең төменгі деңгей соған жақын болуы керек», – дейді ол.
Елжас ұсынған сурет
Елжас «Жаужүрек мың бала» фильміндегі сауыттардың берілуіне де назар аударған.
«Фильмде жоңғар жауынгерлерінің үстінде сауыт бар. Ал қазақтар жағынан сауытты негізінен Әбілқайыр хан мен Бөгенбай батырдан ғана көреміз», – дейді ол.
Қалиолла Ахметжан да фильмдер мен телехабарларда тарихи дерекке сәйкес келмейтін киімдер мен қару-жарақ жиі кездесетінін айтады. Ол қазақ жауынгерінің қаруы мен сауытын сәтті көрсеткен туынды ретінде Рүстем Әбдірашевтің «Алмас қылыш» фильмін атайды.
«Киімдері, сауыттары және қару-жарағы өте жақсы көрсетілген. Біздің киногерлер сол деңгейге ұмтылуы керек. Ал басқа туындылардың көбінде тарихи дәлдік жетіспейді», – дейді ол.
Этнограф «Томирис» фильміндегі сақ жауынгерлерінің қару-жарағы өзге туындылармен салыстырғанда біршама дәл жасалғанын айтады. Оның сөзінше, фильмге дайындық барысында сақ жауынгерлерінің сауыттары мен қару-жарағына арналған эскиздер жасауға өзі де қатысқан.
Ол кей туындыда халықтың күнделікті өмірі мен баспанасы секілді басқа көріністердің тым қарабайыр көрсетілгенін сынайды.
«Кейде адамдарды тас дәуірінде өмір сүргендей, қараңғы үңгірде терінің үстінде отырғандай көрсетеді. Бұл да тарихи деректерді жеткілікті білмеудің салдары», – дейді ғалым.
Кино көрермен үшін өткен заман туралы негізгі визуалды дереккөздердің біріне айналды. Сондықтан экрандағы қате сауыт немесе жауынгердің қорғаныс киімінсіз көрсетілуі уақыт өте тарихи шындық секілді қабылдануы мүмкін.
Жоғалған технологияның себебі неде?
Қалиолла Ахметжан сауыт жасау технологиясының үзілуін, ең алдымен, оған деген сұраныстың жоғалуымен байланыстырады.
Қазақ хандығы дербестігінен айырылғаннан кейін хандық басқару жүйесімен бірге дәстүрлі әскер жасақтау және батырлар институты да әлсіреді. Қазақтар өз әскерін бұрынғыдай дербес қаруландырмайтын болған соң, сауыт пен қару жасайтын ұсталарға тапсырыс азайған.
«Қажеттілік пен сұраныс болмағаннан кейін шеберлерге де тапсырыс берілмеді. Олар өз өнерін бірте-бірте жоғалтып, келесі ұрпақ оны мүлде ұмытып қалды», – дейді ол.
Кеңес дәуірінде де дәстүрлі ұста және зергерлер өз кәсібімен тұрақты айналысып, одан табыс таба алмады. Қалиолла Ахметжанның айтуынша, олардың көбі механизатор, шопан, тракторшы немесе басқа мамандықтарға ауысуға мәжбүр болған.
Соның салдарынан металл өңдеу тәсілдері, қару жасау машығы және оны үйретудің дәстүрлі жолы үзілді.
«Сұраныс болмаса, өнер жоғалады. Қару-жарақ жасайтын ұсталарға және оны білетін адамдарға қажеттілік болмаса, бұл өнер дамымайды», – дейді этнограф.
Сауыттан табыс табуға бола ма?
Елжас сауыт жасауды әзірге негізгі кәсібіне айналдырмаған. Бұл салада сатумен айналыса бастағанына екі-үш ай ғана болған. Оның айтуынша, тарихи сауытқа қызығатындар болғанымен, тұрақты тапсырыс беретін клиент аз.
«Арамызда зергерлікпен және ұсталықпен 20–30 жылдан бері айналысып келе жатқан шеберлер бар. Олар таныстары арқылы тапсырыс алатын шығар. Бірақ жалпы клиент өте аз», — дейді ол.
Сауыт жасауға ұзақ уақыт пен қол еңбегі кетеді. Бұған материалдың құны, құрал-жабдық және тарихи деректерді зерттеуге жұмсалатын уақыт қосылады. Ал дайын бұйым күнделікті қолданылатын зат емес. Оған көбіне музейлер, кино түсірушілер, тарихи реконструкциямен айналысатын ұйымдар немесе жеке коллекционерлер қызығуы мүмкін.
Елжас ұсынған сурет
«Бұл кәсіптен тұрақты табыс табу қиын. Оны қосымша кәсіп ретінде қарастыруға болады. Ал негізгі табыс көзіне айналдыру оңай емес», – дейді Елжас.
Оның сөзінше, Қазақстанда сауыт жасауға қажетті материалдар жеткілікті. Негізгі мәселе шикізатта емес, дайын өнімге сұраныстың аздығында.
Елжастың өзіне мемлекеттік мекемелерден немесе музейлерден ұсыныс түспеген. Алайда ортақ топтағы екі шебер музейлермен жұмыс істейді.
«Мемлекет немесе музейлер тапсырыс бермесе, қарапайым халық мұндай бұйымға көп ақша жұмсай қоймайды», – дейді ол.
«Өнерді коммерция үшін емес, дәстүрді қалпына келтіру үшін жасау керек»
Қалиолла Ахметжан қазіргі жас шеберлер ұлттық мұраны сақтауға үлес қоса алатынын жоққа шығармайды. Бірақ ол үшін шеберлер білімін үнемі жетілдіріп, музейлермен және археологтармен тығыз жұмыс істеуі керек.
«Тарихи реконструкциямен айналысатын адам жай ғана ұста немесе зергер емес, бірінші кезекте зерттеуші болуы керек. Музейлердегі нақты ескерткіштерді және археологиялық материалдарды қарауы қажет», – дейді ол.
Ғалым осы салада өзі алты кітап шығарғанын айтып, жас шеберлерге ғылыми еңбектерді оқуға, музейлерге баруға, бұйымдарды суретке түсіріп, сызбасын жасауға кеңес береді.
Сонымен бірге ол тарихи дәлдікке коммерциялық мүдденің кері әсер етуі мүмкін екенін ескертеді.
«Ақша табу үшін асығыс жасалған бұйымдарда тарихи дәстүрге сәйкес келмейтін артық әшекей мен ойдан шығарылған элементтер көп болады. Егер жастар ұлттық мұраны шынымен жаңғыртқысы келсе, мұны коммерция үшін емес, дәстүрді қалпына келтіру үшін жасауы керек», – дейді Қалиолла Ахметжан.
Оның пікірінше, Қазақстанда зерттеуге мүмкіндік бар. Музей экспозициялары жаңарып, қазақтың дәстүрлі бұйымдары көпшілікке көрсетіле бастады. Қару-жараққа қатысты кітаптар мен альбомдар да жарық көріп жатыр.
Бірақ бұл мүмкіндікті пайдалану үшін уақыт пен табандылық қажет.
«Музейлерге көбірек бару керек, кітапханаларда отыру керек, кітаптарды оқу керек. Бұл оңай жұмыс емес. Жеңіл жолмен жақсы нәтиже шықпайды», – дейді ол.
Бір сауыттан басталған ізденіс
Елжасты көп жылдан бері қалыптасқан кәсіби сауытшы деп атауға әлі ерте. Ол әзірге өз қолымен бір ғана сауыт жасаған. Тарихи реконструкция саласына келгеніне де көп уақыт бола қойған жоқ.
Бірақ оның тәжірибесінің құндылығы басқа жерде. Бір көркем шығармада кездескен батыр бейнесі оны музей үлгілерін қарауға, ғылыми еңбектерді іздеуге, шеберлермен байланысуға және ақырында темірден өз сауытын құрастыруға алып келді.
Елжас ұсынған сурет
Қалиолла Ахметжан айтқан талаппен өлшегенде, бұл бұйымды ғылыми тарихи реконструкция деп атауға асығуға болмайды. Бірақ оны өткенге қызығушылықтың нақты әрекетке айналған алғашқы қадамы деуге болады.
Бір сауыт қазақтың жоғалған ұсталық дәстүрін толық қалпына келтіре алмайды. Алайда мұндай алғашқы қадамдар өткенді тек мақтанышпен еске алудан оны зерттеуге және қолмен қайта жасап көруге қарай бетбұрысты көрсетеді.
Темір шығыршықтар бір-біріне жалғанған сайын сауыттың пішіні айқындала түседі. Онымен бірге Елжастың алдында жаңа сұрақтар да көбейіп келеді: қазақ жауынгерінің шынайы сауыты қандай болды, оның қай үлгісін бүгін қайта жасауға болады және бұл өнерді болашақта кім жалғастырады?
Әзірге оның қолында осы сұрақтарға берілген дайын жауап жоқ. Бар болғаны бес-алты келі темір, екі айлық еңбек және тарихқа жақындауға деген талпыныс бар.